پس از 25 بهمن

پیش‌درآمد: اشتباهم این بود که پست را تمام نکردم، از خدا که پنهان نیست از شما چه پنهان عدل آن روزها درگیر تحویل کاری بودم که هیچ جای چانه‌زنی بر سر زمان بیشتر هم نداشت و این شد که فقط سرفصل‌های پست را نوشتم و ثبت موقت‌اش کردم و جزئیاتش را گذاشتم برای بعد و همین "بعد" بود که کار دستم داد اصلا، این‌که هی آمدم و رفتم و یک پاراگراف اضافه کردم و شرح شواهد دادم و غیره، انگار مثلا بافتنی باشد که هی آدم هر شب بیاید دو میل بزند و چهار رج ببافد و دست آخر نگاه کند ببیند هیچ به دلش نمی‌چسبد بس‌که رج‌ها یک دست نیست و یک جایش را حال نداشته شل بافته و یک شب روی فرم بوده و تند و سفت بافته و...بعد آدم فکر کند خب این‌که نشد و شروع کند به شکافتن، در هم ریختن ساختار کل متن به اصطلاح، بعد نخ‌های شکافته درهم گره بخورد و بشود کلاف سردرگم و آدم هی خسته‌تر شود و بی‌حوصله‌تر و دست آخر فکر کند ای بابا زمستان که دارد تمام می‌شود، فرض که بافته شد خیلی هم یک‌دست و دل‌نشین، دیگر به چه دردی می‌خورد؟ این است که برمی‌دارد پست را همین‌طور شکافته و نشکافته، بافته و نبافته می‌گذارد روی وبلاگ و برای بستن دهان خودش هم که شده وعده‌ی سر خرمن می‌دهد به خودش و بقیه که بله، با پست‌های دیگری حول و حوش همین موضوع جبران مافات می‌کنم و... می‌خواهم بگویم تجربه‌ی خوبی نبود در کل، تکرارش نمی‌کنم.

حالا ملت وقت که سهل است، این روزها دیگر اعصاب و حوصله‌ی درست و حسابی هم نمانده است برای‌شان احتمالا، معلوم هم که نمی‌کند، یک‌هو دیدی دل‌شان از جای دیگری پر بود برداشتند این بلندنویسی مورد انتقاد همیشگی را چماق کردند و کوبیدند بر ملاج ما:) این است که بنده یک چکیده‌ی کوتاه هم بدهم ضرر نمی‌کنم لابد.

هدف اصلی این متن یک‌جور پیش‌بینی محدود بوده است در باب پیامدها و واکنش‌ها نسبت به تجمع 25 بهمن و به یک معنا، تحلیل و پیش‌بینی ادامه حیات جنبش سبز پس از این واقعه؛ من برای انجام این تحلیل و پیش‌بینی اول به توصیف شرایط پرداخته‌ام و محور اصلی توصیف را هم شبیه‌سازی تجمع 25 بهمن با عاشورای 88 قرار داده‌ام، دو شباهت اصلی برشمرده‌ام که عبارتند از غافلگیری نسبت به قدرت و نفوذ جنبش سبز در جامعه بیش‌تر در نظر و درک و توصیف خود سبزها و دیگری اعمال خشونت متقابل باز هم با تاکید بر پذیرشِ اعمال خشونت احتمالی از سوی سبزها. بعد تفاوت‌های این دو واقعه را علی‌رغم شباهت‌های‌شان مرور کرده‌ام که عبارتند از: تشدید و افزایش گستره‌ی دو شباهت یاد شده در 25 بهمن، درک و تصور عمومی نسبت به نقش رهبری جنبش در شکل‌گیری تجمع 25 بهمن و در نهایت نقش پررنگ ایرانیان حامی جنبش سبز درخارج از کشور در این تجمع و وقایع بعد از آن؛ در نهایت و از مجموع این توصیف ناظر بر شباهت‌ها و تفاوت‌های 25 بهمن با عاشورای 88، دو سناریو از پیامدها و ادامه‌ی حیات جنبش را ترسیم کرده‌ام، یکی سناریوی بدبینانه اما متاسفانه محتمل که محور‌ اصلی‌اش فاز برخورد جدی‌تر و عمیق‌تر با جنبش سبز و حامیان‌اش با محوریت برخورد با آقایان موسوی و کروبی است به علاوه‌ی تشدید فضای رادیکالیزه و کند شدن تیغ نیروهای میانه‌رو در هر دو طرف که بر این مبنا و با توجه به دیگر ویژگی‌های برشمرده شده به خصوص پررنگ شدن نقش حامیان ساکن در خارج‌ از کشور، به گمانم خیلی سخت بشود به سرنوشت جنبش سبز در آینده خوش‌بین بود، جزئیات این سناریوی بدبینانه به علاوه‌ی آن سناریوی خوش‌بینانه اما نامحتمل در خود پست آمده است. حالا دوستان نیایند این‌جا بساط «چشم‌بسته غیب گفتی؟» راه بیندازند احیانا، بنده دیگر یادآوری نکنم که تاریخ این پست 26 بهمن است و از شما چه پنهان بعد از دو هفته، آن سرفصل‌ها و رئوس اولیه‌ی پیش‌بینی آن‌چنان بدیهی و بی‌نیاز از بیان مجدد به نظر می‌رسید که بنده رسما "مجبور شدم" خودم به ابتکار خودم کمی ملات اضافه هم قاطی‌اش کنم بلکه محتوای متن از آن حالت انزجارانگیز «نگفتم؟» بدر آید.

«والا آقا، دروغ چرا تا قبر آ آ آ آ، ما که به چشم خودمان ندیدیم اما آن‌طور که از همشهری‌های حاضر در میدان شنیده‌ایم»، به نظر می‌رسد 25 بهمن در مقایسه با تجمعات اعتراضی سال 88، بیش از همه شبیه عاشورای 88 بوده باشد. این ادعا محور اصلی این پست است، بر این مبنا ادامه‌ی بحث را سه قسمت می‌کنم، اول شباهت‌های اساسی میان تجمع 25 بهمن و عاشورای 88 را نشان می‌دهم، شباهت‌هایی که باعث می‌شود پیامدها و واکنش‌های احتمالی طرف مقابل به 25 بهمن بیشتر شبیه پیامدها و واکنش‌هایش به قائله‌ی عاشورای 88 باشد. علی‌رغم شباهت‌های این دو واقعه اما تفاوت‌هایی هم میان‌شان وجود دارد که از نظر من باعث می‌شود شدت و گستره‌ی واکنش‌ها به تجمع 25 بهمن افزایش یابد. در نهایت هم سناریوهای مختلف پیامدهای احتمالی این واقعه و به یک معنا ادامه‌ی حیات جنبش سبز را پس از 25 بهمن، با توجه به شباهت‌ها و تفاوت‌های پیش‌گفته مرور خواهم کرد.

اول شباهت‌ها؛ به نظرم 25 بهمن با عاشورای 88 دو شباهت اساسی دارد. اول درک و تصوری است که آدم‌ها از میزان و گستره‌ی افراد شرکت‌کننده داشته‌اند. احتمال زیادی دارد که این سوال برای دوستان ایجاد شود که آیا منظور من درک و تصور واقعی افراد است یا احیانا توهمی که هر کدام از طرفین در باب اکثریت و اقلیت بودن دیگری بدان دچارند؟ راستش به گمانم پاسخ بدین سوال نه ممکن است و نه اصلا مهم و حیاتی، یعنی اولا بعید است اساسا کسی بتواند ادعا کند که درک و تصورش از واقعیتی این‌چنین متکثر و پراکنده و بعضا متناقض در نظر دیگران، واقعی‌ترین درک و تصور است، یعنی البته هرکس ممکن است مدعی چنین درک و تصور واقعی‌ای شود ولی خب شما وقتی تعداد زیادی از روایت‌های مستقیم شاهدان به اصطلاح عینی را کنار هم می‌گذارید، چنان‌که گفتم با روایتی متکثر و پراکنده و مغشوش و متناقض روبرو می‌شوید که به همان اندازه که شاهدی برای تایید یک روایت وجود دارد، روایت‌های ناقض و رد کننده هم وجود دارد. به خصوص برای منی که از هیچ‌کدام از این دو واقعه تجربه‌ی مستقیم نداشتم (یکی را تصادفی و ناخواسته، یکی را عامدانه و خودخواسته) اتفاقا موقعیتی فراهم می‌شود که فارغ از تجربه و درک شخصی‌ نداشته‌ام، صرفا بر روی درک و تصور عمومی افراد از این دو متمرکز شوم، درک و تصوری که نه فقط یک‌دست و مورد توافق جمعی نیست بلکه اتفاقا خیلی هم مغشوش و پراکنده و تاحد زیادی متناقض است. گذشته از این‌ها، به نظرم اصلا لزومی ندارد ما در پاسخ به این سوال که "حالا خداوکیلی واقعیت چه بود؟" به نتیجه‌ی مشخص و مورد تایید و توافقی برسیم. چرا مهم نیست؟ چون فارغ از آن‌که واقعیت چه بوده باشد، افراد درک و تصور خودشان از واقعیت را مبنای عمل قرار می‌دهند و چون برای ما تحلیل و پیش‌بینی اعمال و کنش‌های افراد مهم است، لذا بیش از آن‌که واقعیت در اصل و اساس خودش اهمیت داشته باشد، "درک و تصور افراد" از آن مهم است. بنابراین، فارغ از آن‌که واقعیتِ میزان گستردگی و مشارکت در تجمعات 25 بهمن و عاشورای 88 چه بوده باشد، به نظرم درک و تصور افراد از این دو واقعه است که مشابه است، از چه جهت؟ از دیدگاه کدام دسته از افراد؟ حالا دوست و دشمن آن‌طرفی به کنار، عجالتا بپردازیم به درک و تصور دوستان این طرفی یا به اصطلاح سبزها؛ به نظرم وجه تشابه هر دو این تجمعات، غافلگیری افراد حاضر در صحنه بوده است. در مورد عاشورای 88 گویا افراد با ناباوری برای یکدیگر نقل می‌کردند که چطور کنترل بخش‌هایی از شهر از دست نیروهای نظامی خارج شده و چه می‌دانم از ساعت فلان، بهمان نیروی نظامی وارد عمل شده چون نیروهای انتظامی دیگر قادر به کنترل ماجرا نبوده‌اند و نمی‌دانم اگر آن وضعیت چند ساعت دیگر در تهران دوام می‌داشت، خیلی چیزها عوض شده بود و در روایت‌های افراطی‌تر افراد جوری به ماجرا آب و تاب می‌دهند گویی تا سقوط شهر یک یا حسین باقی مانده بوده است و الخ (در این حد که بنده آدم‌های معقول و متفکری را دیده‌ام که افتاده بودند دنبال مقاله‌ی تحلیلی نوشتن در باب این‌که چگونه شهری که می‌توانست با اندکی هزینه‌ی بیشتر سقوط کند، همچنان سقوط نکرد و پابرجا ماند و باعث شد در بر همان پاشنه‌ی قبلی بچرخد لابد) باز هم می‌گویم فارغ از این‌که سبزها توهم زده باشند یا نه، این تصور غالب از سوی افراد که ما بدون آن‌که قصد جدی داشته باشیم یا حتی تصور و پیش‌بینی آن‌را کرده باشیم توانستیم در این حد و اندازه‌ها ظاهر شویم، وجه تشابه‌ تصور افراد از از عاشورای 88 با تجمع 25 بهمن است. بدین‌معنا گویا "تصور" غالب در میان سبزها این بود که والا ما خودمان هم فکر نمی‌کردیم مردم با یک نامه‌ی دو خطی درخواست مجوز، این‌چنین دعوت تلویحی رهبران جنبش را لبیک گویند و به خیابان‌ها بیایند و با حضور چه و چه‌شان نیروهای طرف مقابل را دست‌پاچه و سردرگم کنند (مشابه "تصور"ی که از مواجهه‌ی غافلگیرانه و توام با دست‌پاچگی و سردرگمی طرف مقابل با وضعیت ظهر عاشورای 88 داشتند). این از رویکرد سبزها و وجه تشابه این رویکرد در غافلگیری‌ خودشان نسبت به میزان قدرت و نفوذ جنبش سبز در جامعه (به نظرم در هیچ‌ کدام از دیگر تجمعات، سبزها این وجه غافلگیری را تجربه نکردند، حتی در مورد تجمع معروف 25 خرداد، اتفاقا اگر افراد با جمعیت کمی مواجه می‌شدند غافلگیر می‌شدند چون بالاخره تصور در آن روزهای داغ اول بر این بود که کل مملکت سبز است به جز عده‌ی قلیلی که در کار دوز و کلک و تقلب بوده‌اند و لذا بر پایه‌ی‌ این تصور لابد خیلی قابل‌پیش‌بینی بود آن حضور چندصد هزار نفری، یا بلکه هم میلیونی طرفداران موسوی در خیابان آزادی).

اما تصور طرف مقابل چه؟ آیا آن‌ها هم در این غافلگیری نسبت به قدرت و نفوذ جنبش سبز در عاشورای 88 و 25 بهمن 89 با سبزها هم‌نظرند؟ به سبزها باشد می‌گویند یعنی شک داری شما؟ خودت کلاهت را قاضی کن ببین اگر هیچ چیز نبود که پشت سرش این‌همه جوش و خروش 9 دی و چه می‌دانم 29 بهمن و بساط اعدام حرمت‌شکنان و سران فتنه پهن نمی‌شد، خب لابد آن‌ها هم یک چیزی دیده‌اند، بوی یک چیزهایی به مشام‌شان خورده‌ است که این‌چنین برآشفته‌اند. اما به خود طرف مقابل باشد مدعی می‌شود که از قضا ما چون سر و ته جنبش‌تان را با این‌همه زور زدن و خط‌شکنی و چه می‌دانم هل من مبارز طلبیدن دیده‌ایم و کلا سر جمع پُرِ پُرِ چند هزار نفر بیشتر تخمین‌تان نمی‌زنیم، شیر شده‌ایم که یک یا علی بگوییم و کل بساط‌تان را برچینیم، خودتان به عقل‌تان رجوع کنید اصلا، اگر شما واقعا عددی بودید، گیرم حتی نه در آن حد که ما کلا غلاف کنیم، حتی اگر در یک حد متوسط معقولی بودید قاعدتا ما باید کمی کوتاه می‌آمدیم، به جای مسابقه گذاشتن با یکدیگر در محکومیت و مبارزه با فتنه، زیر زیرکی به هم سقلمه می‌زدیم که خب تو هم حالا، نمی‌بینی چقدرند؟ یکی دو تا نیستند که، فکرش را بکنید حالا که ما این‌جور با هم دست به یکی کرده‌ایم برای از ریشه برکندن فتنه‌ی 88، شما دست گرفته‌اید برای‌مان که بله، از ترس‌شان است و الخ، وای به حال این‌که می‌خواستیم از در به قول خودتان تساهل و مدارا وارد شویم که خب بله، این‌ها هم آدم‌اند، گیرم معترض‌اند حالا، خب ببینیم حرف حساب‌شان چیست، خدا را بنده نبودید لابد که دیدی؟ دیدی بالاخره از "فتنه‌گر" و دیگر القاب مشابه کوتاه آمدند و چه می‌دانم از در «صدای انقلاب‌تان را شنیدم» وارد شدند و غیره، این است که ما همت کنیم و بساط‌تان را با یک یا علی جمع کنیم، برای خودتان هم خوب است اصلا بس‌که اگر همین‌طور به حال خودتان بگذاریم‌تان، هی روز به روز پرروتر و متوهم‌تر می‌شوید و خیال برتان می‌دارد که خبری است و الخ. ‌

کدام‌شان راست می‌گویند؟ رویکرد کدام‌شان قرین واقعیت است؟ راستش پاسخ بدین سوال هم نه ممکن است و نه اساسا مهم و حیاتی؛ این‌جور شاهد و دلیل و مدرک رو کردن بابت بیشتر بودن ما و کمتر بودن شما، بیش از آن‌که به کار تحلیل و پیش‌بینی عملکرد بیاید، مناسب کل‌کل‌هایی مشابه طرفداران دو تیم فوتبال است که هی برای هم شعار هم‌وزن جور کنند و «اگه راس می‌گید» و «مردید» و فلان راه بیندازند و حرص و هیجان‌شان را بر سر همدیگر خالی کنند. به نظرم فارغ از این‌که در مورد رویکرد طرف مقابل، سبزها برحق باشند یا خود طرف مقابل، هر دو طرف توافق دارند که پیامد و عملکرد هر دو رویکرد یکی بوده است گویا: رادیکالیزه شدن فضا و فاز برخورد جدی‌تر و عمیق‌تر با جنبش سبز و حامیان و بلکه هم سرانش. حالا به این بیشتر می‌پردازم در قسمت سوم همین بحث.

اما شباهت دوم به خشونت پراکنده اما شدید طرفین برمی‌گردد. بگذارید اول برگردم به عاشورا، من عاشورا تهران نبودم، تصادفی و ناخواسته، اما قبل‌اش 16 آذر را بودم داخل دانشگاه و به شهادت پست‌های آن روزها که حالا رد زیادی ازشان باقی نمانده است، کلی شاکی شدم از خشونت کلامی سبزها در مواجهه با مخالفین‌شان. بعد هم عاشورا رفتم سفر و برگشتم و بهت‌زده برجا ماندم از آن‌چه آن روزها مورد بازاندیشی و انتقاد گسترده از سوی خود سبزها قرار گرفته بود: خشونت سبزها در عاشورا؛ راستش هیچ باورم نمی‌شد آن خشونت کلامی‌ و نمادینی که من 16 آذر دیدم ظرف چند هفته تبدیل به این خشونت فیزیکی و واقعی شده باشد، تجربه‌ی تئوری‌های روان‌شناسی اجتماعی در واقعیت آن‌هم با این وضوح و دقت تکان دهنده است، این‌که چگونه میزان خشونت ذهنی و کلامی ارتباط مستقیمی با ظرفیت بالقوه‌ی بروز خشونت فیزیکی و واقعی دارد و به قول معروف، سبزها هم آب ندیده‌اند وگرنه در عاشورای پارسال کم‌وبیش نشان دادند که شاید آن‌قدرها ‌دست کمی از رقیب‌شان ندارند، فقط چوب و چماق و چه بسا اسلحه دم دست‌شان نبوده است، گرچه گویا با همان قلوه سنگ هم مهارت‌شان در شنا را به رخ خودشان و بقیه کشیده بودند. حالا درستی و غلطی و حق و ناحقی ظهور و بروز این خشونت در عاشورای پارسال که تا روزها محل بحث‌های زیادی در وبلاگستان فارسی بود به کنار، بخش هولناک و تکان‌دهنده‌ی ماجرا این‌جاست که 25 بهمن مشابه این خشونت متقابل را تجربه کرده است اما این‌بار در قامتی توجیه شده و در تصور عمومی پذیرفته شده. این‌جا هم به نحو دیگری به این خشونت و پذیرفته‌شدگی و توجیه‌شدگی آن نزد سبزها اشاره شده است، این‌جا هم و خیلی جاهای دیگر البته، این دوتا از نمونه‌های تحلیلی و بازاندیشانه‌اش بود، نمونه‌های پرشمار ابراز واقعی حرص و نفرت و انزجار که دیگر لینک دادن ندارد لابد. مهم این است که به نظر می‌رسد آدم‌ها دیگر اساسا ابایی ندارند از گفتن این‌که تمایلی به گفت‌‌وگو با مخالفین‌شان ندارند. می‌خواهم بگویم به نظر می‌رسد میزان بروز خشونت از طرفین دعوا، در 25 بهمن هم به همان اندازه‌ی عاشورا شدید بوده است گویا اما آن چیزی که باعث می‌شود این خشونت سبزها خیلی به چشم‌شان نیاید و یا حتی احیانا آن‌را با خشونت سبزها در عاشورا قابل مقایسه ندانند، تغییر موضع آدم‌ها نسبت به پذیرش ابراز خشونت از طرف سبزهاست.

بگذارید از همین‌ تفاوت موضع آدم‌ها در برابر مشروعیت بکارگیری خشونت از سوی سبزها در عاشورا و 25 بهمن، نقبی بزنم به بخش دوم بحث یعنی تفاوت‌های میان این دو تجمع، راستش به نظر من تفاوت این‌دو بیشتر در میزان شدت شباهت‌هاست، درواقع به نظر من، 25 بهمن نوعی عاشورای تشدید شده است از هر لحاظ، به ویژه از نظر این دو شباهتی که گفتم، یعنی از جهت میزان غافلگیری و خشونت پذیرفته شده به خصوص از سوی سبزها، شدت و گستره‌ی بیشتری نسبت به عاشورای 88 دارد. در عین‌حال شعارهای طرح شده در 25 بهمن نیز اگر نگوییم افراطی‌تر، لااقل به همان اندازه تندروانه است. همچنین 25 بهمن یک تفاوت عمده با دیگر تجمعات سبزها دارد که البته این چند روز مورد اشاره‌ی مکرر دوستان هم قرار گرفته است و آن هم این‌که این تجمع مشخصا از سوی رهبران جنبش سبز درخواست شده بود و لذا همه‌ی آن مشخصه‌های قبلی با این ویژگی‌ خاص اخیر در همبستگی و کنش و واکنش متقابل قرار می‌گیرد و لااقل در نظر طرف مقابل یک کلیت نسبتا منسجم را تشکیل می‌دهد. یک نکته‌ی دیگر را هم اضافه کنم که البته اعتراف می‌کنم نه صبح 26 بهمن بلکه حالا که چند روز از این واقعه گذشته است و شاید از سر واکنش ها به این پست باشد که به چشم‌ام آمده است، آن‌هم وجه پررنگ خارجی این تجمع بود، از مصاحبه‌ی مفصل امیرارجمند و حمزه غالبی در شب 25 بهمن با بی‌بی‌سی فارسی تا همه‌ی واکنش‌های بعدی که با بسته شدن فضا و در تنگنا قرار گرفتن نیروهای داخلی در روزهای پس از 25 بهمن، عمدتا حامیان خارج‌نشین جنبش سبز بودند که دست به کار معنا و مفهوم بخشیدن به این تجمع و حتی برگزاری تجمع بعدی یکم اسفند شدند. این نکات را که شاید آشکارتر از آن بود که نیاز به بیان مجدد داشته باشد، به این جهت صریحا مورد اشاره قرار دادم چون به نظرم دانه دانه‌اش ما را در تحلیل و پیش‌بینی واکنش طرف مقابل یاری خواهد داد.

خب گیریم که این شبیه‌سازی‌ها و برشمردن‌ها درست و منطبق با واقع، نتیجه؟ همه‌ی این صغری کبری‌ها را چیدم که ته‌اش به کجا برسم؟ من دو سناریو برای پیامدهای تجمع 25 بهمن برمی‌شمارم، یکی سناریوی بدبینانه اما متاسفانه محتمل و دیگری سناریوی خوش‌بینانه و متاسفانه نامتحتمل؛ احتمالا واقعیت نه طابق النعل بالنعل یکی از این دو سناریو، بلکه احتمالا در جایی میانه‌ی این دو طیف قرار خواهد گرفت اما خب ادعای من این است که واقعیت چگونگی ادامه حیات جنبش اعتراضی موسوم به جنبش سبز متاسفانه به سر بدبینانه‌ی طیف نزدیک‌تر خواهد بود. حالا دیگر بیش از این آیه‌ی یاس نخوانم و بروم سر اصل سناریوها و چند و چونِ احتمال وقوع‌شان و غیره.

اول سناریوی بدبینانه اما محتمل: به نظرم اولین پیامد جدی تجمع 25 بهمن، مشابه عاشورا این است که برخورد با این جنبش وارد فاز جدی‌تر و عمیق‌تری خواهد شد و البته این‌بار با توجه به آن تصور عمومی رهبری جنبش از سوی موسوی و کروبی، این برخورد عمدتا متوجه‌ی این رهبران خواهد بود. دومین پیامد این تجمع استفاده (سوءاستفاده‌؟) حامیان حکومت از فضای خشونت ذهنی – کلامی توجیه شده در میان سبزهاست، شاید استفاده از کشته شدن مرحوم صانع ژاله یکی از شتاب‌زده‌ترین واکنش‌ها و استفاده‌های حامیان حکومت از این فضا باشد، اما بعد سناریوی بی‌سند و مدرک و احتمالا جعلی فارس در این رابطه برای یکم اسفند و حتی شایعه‌ی نسبتا فراگیر میان عامه‌ی مردم که «می‌گن طرفدارای موسوی قراره امروز (یکم اسفند) مسلح بیان بیرون» نشان داد که حامیان حاکمیت چه عطشی برای استفاده از این فضا دارند. این است که تاکید بر روی وجه کاملا مسالمت‌آمیز اعتراض‌های جنبش سبز، بیش از آن‌که لازمه‌ی نایس بودن و اطوار گاندی‌وار باشد، استراتژی‌ای است سیاسی برای بقا. می‌خواهم بگویم سبزها باید موضع‌شان در قبال خشونت، هر نوع خشونتی اعم از خشونت ذهنی و کلامی تا خشونت‌های فیزیکی محدود و چه‌بسا پیش‌پاافتاده، کمثل موضع اروپا در مقابل هر نوع مرام و مسلکی باشد که صراحتا یا تلویحا خودش و رگ و ریشه‌اش را به فاشیسم منتسب کند، به همان اندازه جدی و غیرقابل گذشت، این موضع جدی ضدخشونت بیش از آن‌که توجیه اخلاقی داشته باشد (یعنی عرضه‌ی توجیهات مفصل اخلاقی‌اش بماند برای متولیان امر و اصولا کسانی که اولین مواجهه‌شان با جهان و هر پدیده‌ای مواجهه‌ای اخلاقی است) توجیه سیاسی دارد در شرایط موجود. سبزها باید در قبال هر نوع اعمال خشونتی از طرف معترضان یا حتی توجیهات بی‌معنی و من‌درآوردی که خب «چطور اونا بزن‌ان» و «با چماق‌دار نباید گفت‌وگو کرد» و امثالهم، مخالفتی سخت و جدی و صریح را ابراز کنند نه چون «وای نگو تو رو خدا چه خشن» برای این‌که حامیان حاکمیت هیچ بدشان نمی‌آید سبزها را بکنند منافقین دوم و اصلا چرا کار خودشان را زیاد کنند و دو دستگی ایجاد کنند، به ضرب و زور و سند و مدرک هم که شده پیوندشان می‌دهند به همان منافقین همیشگی، یک کاسه‌ می‌شوند مقابله باهاشان هم یک‌ جبهه می‌خواهد نه دو جبهه لابد. این است که همه تن چشم شده‌اند بلکه یک گزک بگیرند و کلهم اجمعین را هل بدهند به سمت یک اقلیت معترض تندرو که هیچ ابایی از اسلحه بدست گرفتن ندارد به شرط آن‌که البته گیرش بیاید و فرصت استفاده‌اش را پیدا کند و الخ. تازه این همان منافقین هستند که به گمانم قبل از همه خودشان شاهد و ناظر تشییع پر لعن و نفرین تابوت‌شان بر روی شانه‌های پرشمار افکار عمومی بوده‌اند، اما شما نگاه کنید ببینید همین مردار پوسیده چه برکتی که نداشته‌ است این سی سال، یعنی به وقتش که شده، همین مرده‌ی هفت کفن پوسانده بلند شده و از صدتا آدم زنده سرحال‌تر و قبراق‌تر عمل کرده و هی این‌جا بمب گذاشته و قصد جان آن یکی را کرده و اخیرا هم که راست راست می‌گردد و در روز روشن وسط خیابان‌های پایتخت بسیجی کرد سنی مذهب ترور می‌کند. می‌خواهم بگویم خیلی جوگیر بشکن و بالا بنداز «چی شد پس؟ فتنه مرده بود که؟ ما جنازه‌ بودیم که؟» نشوید، دم مسیحایی را هم دست‌کم نگیرید اصلا، زنده شدن مرده و جنازه در این مملکت گویا مسبوق به سابقه است کلا، جنازه‌ها به وقتش مرده‌اند و به وقتش از صد تا آدم زنده سرزنده‌تر عمل کرده‌اند. خلاصه‌اش این‌که به نظر من فضای توجیه اعمال خشونت در میان سبزها آن‌چنان فراگیر و مستعد است که انگار منتظر جرقه‌ی حاکمیت هستند در باب یک‌جور نمایش و این‌که بشوند مصداق آش نخورده و دهان سوخته و به این نتیجه برسند خب چرا که نه؟ ما هنوز کاری نکرده‌ایم شده‌ایم خود منافقین، بگذار لااقل یک حرکت درست و حسابی کرده باشیم و تاوان برچسب اقلیت تندروی خشونت‌طلب را بدهیم و آن وقت است که دیگر کار به معنای دقیق و واقعی کلمه تمام خواهد شد و ... این البته به نظرم بدبینانه‌ترین سناریو و بازی باخت- باخت است به اصطلاح، یعنی می‌خواهم بگویم درون حامیان حاکمیت هم یک اقلیت تندرو وجود دارد که بدش نمی‌آید به این بهانه وضعیت فوق‌العاده اعلام کند و فضای سیاسی را کاملا ببندد جوری که هر ندای مخالفی حمل بر آب ریختن به آسیاب معترضان خشونت‌طلب شود و ...اما در میان حامیان حاکمیت هم برای تن دادن و اجرای این سناریو توافق و اجماع‌نظر وجود ندارد، همان‌طور که در میان سبزها هم اعمال خشونت واقعی گرچه ممکن است کم‌وبیش توجیه شده باشد، اما هنوز به عنوان یک راه‌حل ایجابی پذیرفته شده، هیچ طرفدار جدی‌ای ندارد. می‌خواهم بگویم من آش را کمی شورتر از حد معمول پختم برای این‌که نسبت به آخر و عاقبت این فضای توجیه خشونت در میان سبزها هشدار دهم، این‌که حالا فکر می‌کنید این «بلاک کردن» و «دیگر گفت‌وگو در این شرایط معنا ندارد» و »زدیم که زدیم خوب کردیم که زدیم ناز شصت‌مان» و غیره را تا به انتها پیش ببرید به کجا می‌رسید احیانا؟ طبعا منظورم آخر و عاقبت‌تان بر سر پل صراط و چه می‌دانم کدر شدن روح‌تان به لحاظ اخلاقی نیست، منظورم مقصد و هدف سیاسی است که از اعمال خشونت احتمالی مد نظر دارید، آن مقصد و انتهای خط سیاسی است که به نظرم هیچ توجیه و مطلوبیتی برایش وجود ندارد.

رادیکالیزه شدن فضا و کند شدن تیغ نیروهای میانه‌رو در هر دو طرف، به محاق رفتن رهبران داخلی جنبش به علاوه‌ی توجیه شدگی اعمال خشونت در میان سبزها را اگر بگذارید کنار جدی‌تری شدن نقش ایرانیان حامی جنبش سبز در خارج از ایران در هدایت و به قول خودشان هماهنگی تجمعات اعتراضی، آن‌وقت متوجه می‌شوید چرا این سناریو، سناریویی بدبینانه است. به این دلیل که به نظر من مجموعه‌ی این ویژگی‌ها، به معنای پایان جنبش سبز به عنوان یک جنبش مسالمت‌آمیز معترض به وضع موجود و خواهان تغییرات سیاسی – اجتماعی - اقتصادی در چهارچوب حفظ نظام موجود به معنای پایبندی به قانون اساسی فعلی است. حالا آدم‌ها ممکن است با این تغییر وضعیت و نقش جنبش سبز در حوزه‌ی سیاست داخلی ایران موافق باشند اما آن‌را بدبینانه که ندانند به کنار، خیلی هم از موضع استقبال و خوش‌بینی وارد شوند که خب چه اشکالی دارد؟ ما یک سیب ابطال انتخابات را می‌خواستیم و حالا طلب‌مان کل باغ سیب است، غم‌ ندارد که این، بد است که حالا به کمتر از تغییر اساسی قانون اساسی راضی نمی‌شویم؟ بله، به نظر من بد است، خیلی هم بد است، چون بر اساس تحلیل من این مطالبه نه ممکن است و نه مطلوب، همان‌طور که کم‌وبیش در مورد مطالبه‌ی «ابطال انتخابات» نظر مشابهی داشتم و معتقد بودم این‌جور مرغ یک پا دارد و طرح تنها یک‌ مطالبه‌ی حداکثری و به هیچ چیز کمتر از آن راضی نشدن و باب مذاکره و گفت‌وگو و چانه‌زنی بر سر مطالبات را بسته دیدن، نه فقط باعث می‌شود عدم دست‌یابی به آن مطالبه‌ی حداکثری یاس و سرخوردگی فراگیر ایجاد کند، بلکه بیش از آن باعث می‌شود دیگر ظرفیت‌های این جنبش اعتراضی نیز هرز برود و این‌همه تلاش و هزینه عملا حتی به کوچکترین دستاوردی منتهی نشود. همان‌طور که مثلا در مورد هرز رفتن ظرفیت تمام تجمعات اعتراضی سبزها در سال 88 اتفاق افتاد و ببین دوستان به چه مرگی افتاده بودند که به صرف یک تب زودگذر حضور در خیابان و ابراز نشانه‌های حیات در 25 بهمن راضی شده بودند. حالا امکان تحقق این مطالبه‌ی بی‌وجه و بی‌معنی اصلاح اساسی قانون اساسی به کنار، من در مطلوبیت‌اش هم تردیدهای جدی دارم که البته بحث مفصل می‌طلبد و بماند برای یک وقت دیگر.

حالا البته پس از دو هفته از آن 25 بهمنِ در نظر دوستان غافلگیر کننده و امیدوارکننده و چه و چه، همه‌چیز چون حلقه‌های یک زنجیر به نظر می‌رسد، محتمل‌ترین سوال و انتقاد دوستان احتمالا این است که چه چیزی جز این ممکن بود رخ دهد؟ آیا آن‌چه اتفاق افتاده است، اعم از این‌که بدبینانه باشد یا خوشبینانه، قابل اجتناب بوده است؟ آیا می‌شد سناریویی جز این را تصور کرد؟ به نظر من می‌شد، به نظرم کم‌وبیش مانند رخدادهای هفته‌ی پس از انتخابات، وقایع روزهای پس از 25 بهمن، همبستگی زیادی با رفتار رهبران جنبش سبز داشت، به خصوص که حامیان و مخالفان سران جنبش سبز، هر دو، 25 بهمن را نقطه‌ی عطفی در به رسمیت شناختن نقش رهبری برای آن‌ها می‌دانستند. به نظرم آن‌ها می‌بایست حالا که خواسته و ناخواسته در چنین نقشی بازنمایی شدند، کل ماجرای 25 بهمن را از آن خود کرده و راسا معنا و مفهوم مشخصی بدان می‌دادند. منظورم این است که نمی‌شود ملت فکر کنند به دعوت شما به خیابان آمده‌اند اما شما هیچ موضعی در قبال شعارهای سر داده شده از سوی آن‌ها نگیرید. سکوت و انفعال در برابر چنین رخدادی که هر دو طرف ماجرا، ارزش و اهمیت خاصی برای آن قائلند باعث می‌شود تا گروه‌های مختلف معنا و مفهوم خود را بدان بدهند و البته در این میان کسی برنده‌ی میدان خواهد بود که صدای بلندتری برای رساندن حرف‌اش به گوش‌های مخاطبین مختلف دارد. می‌خواهم بگویم معلوم است که وقتی شما در برابر جزئیات آن‌چه روی داده است موضع مشخص و ایجابی‌ای نگیرید، دیگرانی که زورشان می‌رسد برای شما موضع مشخص می‌کنند و منتظر رد و تایید شما هم نمی‌مانند طبعا، چه بسا مانند آن‌چه اتفاق افتاده است، شما را از هر نوع تاثیرگذاری بر روند وقایع آتی محروم کنند. همین است که می‌گویم می‌شد روند اتفاقات بنابر واکنش رهبران جنبش سبز متفاوت از آن‌چه رخ داده است باشد نه به این دلیل که "واقعا" این افراد آدم‌های اثرگذاری در کل ماجرا بوده‌اند، صرفا بدین دلیل که لااقل در این یک مورد خاص، "نقشی" که برای آن‌ها تعریف شده بود نقشی بود که بالقوه‌ دامنه‌ی تاثیرگذاری بیشتری نسبت به قبل داشت. به نظرم موسوی و کروبی می‌توانستند 25 بهمن را از یک تهدید جدی برای آینده‌ی جنبش سبز به یک فرصت طلایی برای مناسبات آینده‌‌شان با حکومت بدل کنند نه این‌که مثل همیشه با کلی‌گویی و موضع‌گیری نامشخص در قالب بیانیه‌ای که رسما ممکن بود منتسب به هر تجمع دیگری از سبزها هم باشد، میدان را یک‌سره به حکومت و مخالفین خارج‌نشین‌اش واگذارند. به نطرم سران جنبش سبز حتی اگر می‌دانستند که نقش رهبری‌شان تا چه حد لحظه‌ای و ناشی از شرایط است و ممکن است هر نوع موضع‌گیری مشخصی در باب مطالبات و خواسته‌های جنبش سبز و شعارهای سر داده شده، احتمالا بخشی کم یا زیاد از هواداران را از آن‌ها رویگردان کند، آن‌ها حتی اگر به چنین واقعیتی نیز آگاهی داشتند می‌بایست برای جلوگیری از بهره‌برداری یک جانبه‌ی حکومت و مخالفین خارج‌نشین‌اش از 25 بهمن، آن را به نفع خود و مطالباتی مشخص مصادره‌ی به مطلوب می‌کردند تا این‌طور نشود که تجمع 25 بهمن تبدیل به یک جور گوشت قربانی شود که هر گروه و دسته‌ای از یک سو به سمتش حمله‌ور شود و برای خودش کلاهی از این نمد بسازد؛ حامیان حاکمیت بساط مفصل ارتباط با منافقین و ضد انقلاب پهن کنند و متوهمان جوگیر و دور از فضای ساکن در خارج کشور، تخیلات بی‌وجه‌شان در باب تغییر اساسی قانون اساسی را پروارتر کنند. نمی‌شد؟ موسوی و کروبی چطور این‌کار را می‌کردند؟ فرصت‌اش را نداشتند اصلا؟ انتظاری است زیادی ایده‌آلیستی و غیرواقع‌بینانه؟ گفتم که خوش‌بینانه است و نامحتمل.

پی‌نوشت1: حالا احتمالا دوستانِ کم‌دقت شاکی می‌شوند و چه می‌دانم دوباره بساط صبح به خیرگویی راه می‌اندازند که چشم بسته غیب گفتی الان؟ بعد از دو هفته اسم این‌ها را می‌گذاری پیش بینی و تحویل ما می‌دهی؟ حاجت به قسم و آیه نیست لابد که این یک پست تاریخ گذشته است، بخش عمده‌ای از آن دو هفته پیش نوشته شده است و همین است که بوی نا می‌دهد، بوی ماندگی، بوی بیهودگی آن‌قدر که چه بسا خودم هم به صرافت افتاده بودم از خیر انتشارش بگذرم اگر تصمیم به عدم انتشار، شبهه‌های عجیب و غریب پیش نمی‌آورد که ببین چه تحلیل و پیش‌بینی ضایعی داشته که خودش روی‌اش نشده منتشر کند و گزک دست دوست و دشمن عصبانی نمی‌داد که ببین چه مسخره‌‌بازی‌ای راه انداخته است و خودش و ما را یک‌جا سر کار گذاشته است و الخ.

پی‌نوشت2: علی‌رغم بی‌فایدگی و بیهودگی و چه بسا کسالت‌بار بودن انتشار این پست، اما متن دو تم حاشیه‌ای دارد که بنده عزم جزم دارم در آینده به پست‌هایی مستقل و مفصل تبدیل‌شان کنم، عجالتا وعده‌اش را بدهم بلکه مثل این‌بار توی رودربایستی با خودم و شما هم که شده، حتما بنویسم و منتشرشان کنم. یکی پستی است با عنوان «شکست مضاعف» یا چیزی در همین مایه‌ها که به پذیرش ناخواسته و ناآگاهانه اما عجالتا همراه با افتخار و گردن‌فرازی نقش‌ها و برچسب‌های ریز و درشتی می‌پردازد که حامیان حکومت یک سال و اندی معترضان را بدان‌ها منتسب کردند و دست‌آخر گویا در کمال تاسف موفق شدند در این انتساب‌شان و دیگری بحث بر سر همان مطالبه‌ی بی‌معنی و ناموجه «اصلاح (تغییر؟) اساسی قانون اساسی» که اگر یکی هی از درون نیشگونم نمی‌گرفت که مطلق‌گرایانه حرف نزن،ابایی نداشتم از این‌که بگویم مزخرف محض است، شعر مطلق، یعنی بنده ذره‌ای با این مطالبه همدلی ندارم، عجالتا و در وضعیت مواجه نشده با شواهد و فرضیه‌ها و استدلال‌های رقیب هم قصد ندارم سر سوزنی از این موضع مخالفت تام و تمام کوتاه بیایم. این را نه از سر ترس و تقیه می‌گویم، نه از روی ریا و شترسواری دولا دولا و نه چون چه می‌دانم بزنگاه مرزکشی فرا رسیده است و امثالهم، این را می‌گویم چون فکر می‌کنم مخالفت جدی و صریح و البته مستدل با چنین مطالبه‌ای به لحاظ اخلاقی واجب است بر هر شهروندی که دغدغه‌ی دموکراسی و مطالبات دموکراتیک دارد. حالا در آن پست کذا لابد بیشتر حرف می‌زنیم در باب این‌که «چرا» من این مطالبه را نه فقط ناممکن، بلکه بیش و پیش از آن، اساسا "نامطلوب" می‌دانم.

پی‌نوشت3: کامنت‌ها را ببندم؟

اجماع دموکراتیک و اقلیت سازمان‌یافته 2

اما این طرح چگونه می‌توانست آن مسائل پنج‌گانه را اگر نه از بین ببرد، لااقل کمرنگ‌تر کند. بگذارید یکی یکی جلو بروم و در باب هر مساله مزایای طرح را شرح دهم.

1- جایگزینی اجماع دموکراتیک به جای اجماع مبتنی بر ریش‌سفیدی

به گمانم این مورد آن قدرها نیاز به توضیح ندارد. گفتیم که اجماع مبتنی بر ریش‌ سفیدی دو مشکل اصلی داشت: یکی هدر دادن وقت و انرژی فزاینده در جلسات و بحث‌های بی‌پایان برای دست‌یابی به اجماع و دوم و مهم‌تر از آن، سرشکن نشدن هزینه‌ی شکست احتمالی بر روی بدنه‌ی حامیان و پرداخت هزینه از سوی تعداد محدودی از تصمیم‌گیرندگان اصلی و به دنبال آن از بین رفتن همه‌ی آن سرمایه و شبکه‌ی اجتماعی‌ای که پیش از هر انتخابات شکل می‌گرفت.

به نظر می‌رسد ایده‌ی طرح شده تا حد زیادی می‌توانست این هر دو مساله را کمرنگ کند. هم به بحث و جدل‌های تمام‌نشدنی میان سران احزاب‌ اصلاح‌طلب پایان دهد؛ به‌خصوص بعد از اعلام ردصلاحیت‌ها از سوی شورای نگهبان که گاه باعث تکرار ساعت‌ها بحث و چانه‌زنی مجدد برای جایگزینی افراد رد صلاحیت شده بود. در این ایده حتی اگر میان سی نفر منتخب، بیست و نه نفر نیز رد صلاحیت می‌شدند، بدون هیچ گونه دعوا و درگیری و اتلاف زمان و هزینه‌ای، جایگزین‌ها به ترتیب بیشترین آرای کسب شده مشخص بودند و این روند به شفافیت فرآیند انتخابات نه فقط برای احزاب اصلاح‌طلب و حامیان‌شان، بلکه برای رقیبان‌شان در عرصه‌ی سیاست و حتی برای شورای نگهبان منجر می‌شد. درواقع از آن‌جایی‌که تکلیف همه با لیست اصلاح‌طلبان چند ماهی پیش از انتخابات روشن بود، احتمالا محاسبات سود و هزینه‌ی رد صلاحیت‌ها و استراتژی‌های رقابت و مبارزه‌ی انتخاباتی با روشنی و دقت و در کل عقلانیت بیشتری صورت می‌گرفت. در عین حال حتی اگر لیستی که بر مبنای آرای بدنه‌ی اجتماعی حامیان شکل گرفته بود، به‌طور کامل شکست می خورد (چنان‌که لیست مورد اجماع در انتخابات مجلس 86 چنین شکستی را پذیرا شد) هزینه‌ی شکست نه فقط بر روی احزاب اصلاح‌طلب و اعضای شناخته شده‌شان، بلکه بر روی چندصد هزار نفری سرشکن می‌شد که با هر نوع محاسبه و دلیل و حتی دهان‌بینی و گوش کردن به حرف این و آن و اصلا چه می‌دانم جوگیر شدن غیرعقلانی، تک‌تک اعضای آن لیست شکست خورده را انتخاب کرده بودند.

جالب است که ساره بعد از خواندن پست قبل، یک سوال مشابه این بحث مطرح کرد و آن این‌‌که از کجا معلوم که خرد جمعی هواداران بتواند تصمیمی عاقلانه و متناسب با شرایط واقعی اتخاذ کند. به خصوص که گویا تجربه نشان داده است که خرد جمعی معمولا جوگیرانه و تحت تاثیر مو‌ج‌های تبلیغی – احساسی تصمیم می‌گیرد. مثال و مصداق حرفش هم دور اول انتخابات ریاست جمهوری 84 بود. می گفت آن زمان هر چقدر عقلای سیاسی به گوش بدنه‌ی حامیان و هواداران معین خواندند که حمایت از معین نباید با تخریب چهره‌ی هاشمی (به عنوان یکی از رقبای اصلی‌اش) همراه باشد، کسی وقعی بهشان نگذاشت. استدلال این بود که اگر انتقاد و تخریب چهره‌ی هاشمی در دوره‌ی اول از حد بگذرد، نتیجه‌‌ی دور دوم در صورتی که یکی از کاندیداهای راه یافته هاشمی رفسنجانی باشد (که از قضا خیلی هم محتمل بود)، خود به خود از پیش مشخص خواهد بود. چراکه بدیهی است علی‌رغم آن حجم فراگیر از تبلیغات منفی بر روی او در دور اول، هر کسی، دقیقا هر کسی، در مقابل او در دوم قرار گیرد، با بیشترین احتمال پیروز میدان خواهد بود. استدلال معقول و قابل پذیرشی به نظر می‌رسد اما این استدلال کمتر به گوش هواداران معین رفت. این شد که کسانی که بیشترین و بنیادی‌ترین انتقادها را یکی دو هفته مانده به انتخابات به هاشمی وارد کردند، یک هفته بعد مجبور شدند با سری افکنده و زبانی کوتاه، از تمام آن مواضع تند و تیز کوتاه بیایند و حمایت بی‌قید و شرط‌شان را از کسی در بوق و کرنا کنند که یکی دو هفته پیش از او به عنوان کاندیدای منفور یاد می‌کردند. به نظر ساره این مثال نمونه ای است تیپیک از محاسبات و تصمیمات خرد جمعی حامیان دموکراسی در ایران که به نظر می رسد آن‌قدرها هم عاقلانه و منطبق بر شرایط واقعی نباشد. این درحالی است که آدم‌هایی که به قول ما اجماع مبتنی بر ریش سفیدی را صورت می‌دهند، لااقل آدم‌هایی هستند که سال‌ها تجربه‌ی کار سیاسی دارند، به پیچ و خم‌های رسمی و غیر رسمی حوزه‌ی سیاست در ایران واردند، رقبای شان را بهتر از هر کسی می‌شناسند و...چرا ما باید امکان تصمیم‌گیری از چنین آدم‌های نسبتا کاربلدی را به آدم‌هایی معمولی و با تجربه و آگاهی سیاسی اندک تعمیم دهیم؟ خب این سوال – انتقاد اول است که بیشتر ناظر است به مطلوبیت اجرای چنین ایده‌ای (فارغ از امکانش).

اما یک سوال – انتقاد دیگر هم بود که از سوی یکی از اساتید شناخته‌ی شده‌ی اقتصاد طرح شد و بیشتر ناظر بر امکان پذیرش و اجرای چنین ایده‌ای از سوی سران احزاب اصطلاح طلب بود.

بحث ایشان این بود که اصلا چه دلیلی دارد که سران احزاب اصلاح‌طلب با این شکستن انحصار تصمیم گیری در مورد کاندیداها موافقت کنند؟ چه مطلوبیتی برای شان دارد؟ فکرش را بکنید که این بندگان خدا تا تقی به توقی می‌خورد و اوضاع قمر در عقرب می‌شود، هدف هر نوع اتهام و محاکمه و بگیر و ببند قرار می‌گیرند و به نوعی پرداخت‌کنندگان اصلی هزینه‌ی کنش‌ها و تصمیمات سیاسی به شمار می‌روند، بعد در مقابل این‌همه هزینه تنها مزیت نسبی‌ای که بر دیگران دارند، همین انتخاب و تصمیم‌گیری بر سر کاندیداهای انتخاباتی است، خب حالا شما می‌خواهید همین یک مزیت و اختیار انحصاری را هم ازشان بگیرید و در عوض نه حتی پیروزی در انتخابات، بلکه وعده‌‌های سر خرمنی مثل پیشبرد بلندمدت دموکراسی تحویل‌شان بدهید. بر مبنای کدام محاسبه‌ی سود و هزینه‌ی عقلانی‌ای ممکن است این افراد با چنین تصمیمی موافقت کنند؟

به نظر ما هر دوی این سوال – انتقادات، در چهارچوب پیش‌فرض‌های ایده‌ی طرح شده در باب تعریف دموکراسی و تلاش برای پیشبرد آن جواب دارد و اتفاقا یکی از جاهایی که تفاوت تعریف و تلقی از دموکراسی پررنگ می‌شود در پاسخ همین سوالات نهفته است. نظر شما چیست؟

اجماع دموکراتیک و اقلیت سازمان‌یافته 1

خب کجا بودیم؟ پاییز 86 و انتخابات مجلس که قرار بود اسفند ماه همان سال برگزار شود. گفتیم که از نظر ما، اصلاح‌طلبان لااقل با پنج مساله‌ی اساسی روبرو بودند که این طرح قرار بود برای‌شان راه‌حلی پیدا کند. این مسائل عبارت بودند از:

1- اجماع مبتنی بر ریش‌سفیدی که گذشته از هزینه‌زا بودن و تلف کردن وقت و انرژی برای دست‌یابی به اجماع، هزینه‌های شکست را بر روی افراد محدودی سرشکن می‌کرد و این باعث از بین رفتن همه‌ی سرمایه‌ی اجتماعی‌ای می‌شد که پیش از هر انتخابات شکل می‌گرفت و پس آن و به دنبال شکست، یک‌شبه بر باد می‌رفت.

2- بدنه‌ی اجتماعی متکثر و فردگرا که زیر بار هیچ نوع رای تشکیلاتی و از بالا نمی‌رفت.

3- عدم دسترسی به رسانه‌های فراگیر و کمبود شدید بودجه و امکانات تبلیغی، به خصوص در مقایسه با رقیبی که تمام امکانات دولتی را یک‌جا در دست داشت.

در کنار این سه مساله‌ی داخلی، دو مشکل بیرونی هم وجود داشت که دست‌کمی از مسائل داخلی نداشت: یکی ردصلاحیت‌های گسترده‌ی نیروهای اصلاح‌طلب از سوی شورای نگهبان و دیگری شبهه‌ی قدرت‌طلبی اصلاح‌طلبان در میان عامه‌ی مردم به عنوان کسانی که جز منافع شخصی و گروهی و بازگشت به صحنه‌ی قدرت هدف دیگری ندارند.

در مواجهه با این مسائل پنج‌گانه بود که طرح «اجماع دموکراتیک و اقلیت سازمان‌یافته» ارائه شد که البته آن‌قدرها هم ایده‌ی بکر و نوآورانه‌ای نبود، شق‌القمر هم نمی‌خواست بکند، حداکثر می‌خواست از تکرار بی‌کم‌وکاست روند بی‌نتیجه‌ی گذشته جلوگیری کند. می‌خواهم بگویم حالا یک‌دفعه جوگیر نشوید بیایید این جا جلسه‌ی نقد و بررسی راه بیندازید که ای بابا، ما را بگو فکر کردیم حالا چه ایده‌ی خلاقانه‌ای می‌خواهی رو کنی بس‌که هی پست بعد پست بعد کردی، نخیر، هیچ از این خبرها نیست، طرح ساده‌ی کم‌وبیش معمولی‌ای است که در خیلی از کشورها مابه‌ازا دارد و همان وقت هم که ما ارائه‌اش دادیم کلی انتقادات ریز و درشت دریافت کردیم که خیلی‌هایش به نظرمان وارد نبود و جواب دادیم و چند تایی هم البته زیرکانه و دقیق بود و روی نقاط ضعف حساسی دست گذاشته بود و...حالا البته نقل این حرف‌ها نیست، این‌ها را گفتم که حواس‌مان باشد پرت نیفتیم یک وقت، بحث حالا خود این طرح تاریخ گذشته و امکان اجرا و غیره‌اش نیست، من داشتم تفاوت دو نگاه به دموکراسی را می‌گفتم که کارم به مثال و مصداق افتاد و از آن‌جا بود که رسیدیم به این «اجماع دموکراتیک و اقلیت سازمان‌یافته».

ایده این بود که مجموع احزاب اصلاح‌‌طلب یا درواقع همان شورای ائتلاف بیست روز کمپین انتخاباتی برگزار کنند، یعنی بردارند آن بحث‌های تمام‌نشدنی بین سی چهل نفر سران احزاب را بیاورند به حوزه‌ی عمومی؛ برای مثال فرض کنیم در تهران بر سر دویست نفر بحث و جنگ و جدل بود، بحث بر سر این‌که از بین این دویست نفر یک لیست سی نفره برای تهران جور کنند و البته بر سرش اجماع کنند. حرف ما این بود که این دویست نفر را بگذارید به انتخاب عمومی، مثلا بیست جای تهران را مشخص کنید و برای بیست روز انتخابات درون گروهی برگزار کنید و یکی از مهمترین تصمیمات سیاسی‌تان را به صورت دموکراتیک اتخاذ کنید.

فرآیندش هم این‌جوری باشد که هر گروه و دسته و حزبی برای خودش لیست بدهد، حتی سران و شخصیت‌های شناخته شده هم می‌توانند برای خودشان لیست جدا مشخص کنند. مگر سی چهل نفر نیستند که هی می‌روند توی جلسات بی‌پایان و هی بر سر و کله‌ی هم می‌زنند که فلانی توی لیست باشد و بهمانی نباشد و الخ؟ خب این را بگذارید به شور عمومی، یعنی آن دلایل و استدلال‌هایی را که هر حزب و گروه و شخصیتی برای یک لیست مشخص دارد بگذارد به داوری و انتخاب عمومی. یکی می‌گوید من برای این لیست پول خرج می‌کنم و مطمئنم رای می‌آورد؟ باشد، بسم‌الله، پولت را همین حالا خرج کن که لیست‌ات در همین انتخابات رای بیاورد و بشود لیست نهایی، آن یکی می‌گوید من محبوبیتم فلان است و روی هر لیستی دست بگذارم پیروزی‌اش ردخور ندارد؟ بفرمایید، این گوی و این میدان، آن یکی به اعضا و بدنه‌ی حزبی‌اش می‌نازد؟ فلانی می‌گوید این شعار را بدهیم رای می‌آوریم؟ بهمانی می گوید این برنامه را توی بوق و کرنا کنیم رای می‌آوریم؟ خب چه اشکالی دارد؟ همه بیایند وسط، هرکس همان‌کاری را که می خواست برای انتخابات اصلی انجام دهد، یک‌بار در همین انتخابات درون‌گروهی محک بزند ببینیم چند مرده حلاج است. عوض‌اش اگر بزند و واقعا لیست نهایی‌اش (یا بخش عمده‌ای از آن) رای بیاورد، حمایت و امکانات همه‌ی احزاب دیگر و مهم‌تر از همه، رای بدنه‌ی اجتماعی را یک‌جا دارد بی‌حرف پیش، پس فردا هم اگر زد و دست بر قضا لیست در انتخابات نهایی رای نیاورد، هیچ‌کس کاسه کوزه‌ها را بر سر آن‌ها تنها نمی‌شکند ، چون بالاخره کلی آدم دیگر هم بوده اند که این لیست منتخب شان بوده است و هزینه ای هم اگر باشد بر سر همه سرشکن می شود. حالا این‌ها را بگذارم برای پست بعد، شرح و بسط این‌که چطور این ایده می‌توانست آن پنج مساله‌ی پیش‌گفته را لااقل تا حدی کمرنگ کند بماند برای پست بعد.

عجالتا همین‌قدر بگویم که این ایده در این حد کلی و انتزاعی نبود. یعنی تا حد زیادی بر روی جزئیات اجرایی‌اش فکر شده بود، روی این که چطور می شود این ایده را به گونه‌ای اجرا کرد که احتمال مورد استقبال واقع نشدن و درواقع شکستش به حداقل ممکن برسد، این‌که هزینه‌ی اجرایی‌اش حدودا چقدر است، این‌که نقش روزنامه‌ها و مجلات و سایت‌های حامی ایده‌های اصلاح‌طلبانه در این بین چیست، این‌که چطور می‌شود حساسیت رقیب را به حداقل رساند جوری که یک‌هو وزارت کشور هول برش ندارد و هوس نکند قانون یک‌شبه در بیاورد که چنین کاری ممنوع است، این‌که چطور می‌شود از تقلب در چنین انتخاباتی جلوگیری کرد یا به عبارت دیگر، اعتماد عمومی را نسبت به نتایج آن به حداکثر رساند (یعنی در این حد که حتی به نرم‌افزار شمارش آراء هم فکر شده بود) خلاصه جزئیات اجرایی طرح تا حد قابل‌قبولی روشن و مشخص شده بود اما راستش من فکر نمی‌کنم شرح و تفصیل این جزئیات ربط مستقیمی به بحث ما داشته باشد. می‌خواهم بگویم من این‌جا فقط کلیات ایده را گفتم اما این بدین معنا نیست که راجع به جزئیات اجرایی‌اش هیچ فکر و تخمینی وجود نداشت. فقط چون حالا محل بحث ما نفس این طرح نیست، از گفتن‌شان صرف‌نظر می‌کنم تا زودتر بتوانم برگردم به همان بحث اصلی «تفاوت دو نگاه به دموکراسی». این است که پست بعد را با این "فرض" می‌نویسم که این ایده می‌توانست نسبتا موفقیت‌آمیز اجرا شود و مثلا بین دویست تا پانصد هزار رای‌دهنده را در تهران پای صندوق‌های رای این انتخابات درون گروهی بکشاند، پیامدهای کوتاه‌مدت و بلندمدت اجرای چنین طرحی را با "فرض" امکان اجرا و موفقیت نسبی‌اش می‌‌نویسم.

پی‌نوشت: این‌قدر توی سر من نزنید که این پست‌های بلند بالا را کسی نمی‌خواند، خودم می‌دانم که نمی خواند، می‌دانم که تعداد خوانندگان این پست‌ها احتمالا به تعداد انگشت‌های یک دست هم نمی‌رسد، اصلا شاید جز خودم کس دیگری نخواند، لااقل کامل نخواند، باشد، عیب ندارد، من چاره‌ی دیگری ندارم، اگر این‌ها را نگویم نمی‌توانم یک سری حرف‌های اصلی‌تر را هم بگویم، یعنی ذهنم این‌جوری است، مریض است، آسه‌آسه راه می‌رود، قدم به قدم، عرضه ندارد بپرد، یعنی اگر بپرد بعد قاطی می‌کند، همه‌چیز را توی هم توی هم می‌‌گوید، باید ولش کنید به حال خودش، بگذارید نظم خودش را به قضایا بدهد.

بچه

آدم ها چطور تصمیم می‌گیرند بچه‌دار شوند؟ چطور می‌توانند تصمیمی بگیرند که پیامدهایش مادام‌العمر و غیرقابل بازگشت است؟ منظورم این است که آدم هر تصمیمی بگیرد می‌تواند بعدا تغییرش دهد، می‌تواند رشته‌اش را تغییر دهد، کارش را عوض کند، حتی ازدواجش را ملغی کند، سر همه‌ی این تغییرات البته آدم هزینه می‌دهد زیاد و کم اما بالاخره یک جوری می‌تواند تصمیم گذشته‌اش را مطابق حال و روز فعلی‌اش راست و ریس کند. اما بچه‌دار شدن از آن معدود تصمیم‌هایی است که راه برگشت ندارد، آدم نمی‌تواند امروز تصمیم بگیرد بچه داشته باشد و دو سال بعد فکر کند خب اشتباه کردم، تصمیم می‌گیرم دیگر نداشته باشم؛ آدم بچه‌دار بچه دارد، هیچ‌جوره نمی‌تواند دیگر نداشته باشد، راه بازگشت ندارد به اصطلاح، پیامد چنین تصمیمی تا آخر عمر باهاش است،‌ زنده است، جلوی چشم‌اش است، نمی‌تواند نادیده‌اش بگیرد. این است که می‌گویم بچه دار شدن یک‌جور تصمیم مادام‌العمر است، آدم نمی‌تواند بعد تغییرش دهد، نمی‌تواند حک و اصلاحش کند، نمی‌تواند بگوید گور پدرش، یک غلطی کردم، گذشت، حالا روز از نو. آدم‌ها چطور می‌توانند چنین تصمیمی بگیرند؟ چطور می‌توانند برای تمام سال‌های بعد از اینِ عمرشان تصمیم بگیرند؟ از کجا مطمئن‌اند اشتباه نمی‌کنند و پشیمان نمی‌شوند؟ نمی‌ترسند یعنی؟ جسارت چنین تصمیم بی‌بازگشتی را چطور پیدا می‌کنند اصلا؟  

چه کسی هزینه‌ی شکست را می‌پردازد؟

معین را دیدیم یکی از همان شب‌هایی که جلوی اوین شده بود پاتوق شبانه‌مان. پسرش گرفتار بود آن روزها؛ یک شب دیدیم‌اش بین جمعیت، تنها و کم‌وبیش تک‌افتاده، هی دور و بر را نگاه کردم ببینم چند نفر از آن جمعیت دویست سیصد نفری می‌شناسندش، چند نفر می‌روند جلو حال و احوالش را می‌پرسند، خبری نبود، من و پدر و چند نفر دیگر رفتیم جلو و چند کلمه‌ای حرف زدیم در مایه‌های شما هم حتی و آخر چرا و الخ. لبخند غمگینانه‌ای زد و گفت ما برای همدلی با مردم آمده‌ایم؛ مردم اما هیچ حواس‌شان به او نبود، حالا یا نمی‌شناختندش یا حوصله‌اش را نداشتند یا برای‌شان شکست تلخ چهار سال پیش را تداعی می‌کرد و ازش شاکی می‌شدند یا...به‌هرحال کاری به کارش نداشتند آن‌قدرها. آن‌طرف‌تر که رفتیم پدر سرش را تکان داد و به سبک «مملکته؟» گفت: چه کسی باورش می‌شود این آدم یک روزی کاندیدای ریاست‌جمهوری این مملکت بوده است، من رویم را برمی‌گردانم سمت دیگر و فکر می‌کنم نه فقط یک کاندیدا، کاندیدایی که یکی از پیش‌روترین برنامه‌های دموکراسی‌خواهی را در این مملکت ارائه کرده است و لااقل چهارمیلیون رای داشته است و ...چه کسی باورش می‌شود واقعا؟

پس از شکست در دور اول انتخابات ریاست‌جمهوری سال 1384، معین کم‌وبیش از صحنه‌ی سیاست ایران حذف شد. کمی فکر کنید ببینید چند مصاحبه یا سخنرانی از او را در چهار پنج سال گذشته می‌توانید به خاطر آورید، مگر غیر از این است که او حداقل نماینده‌ی منتخب چهار میلیون نفر آدمی بود که خواهان مطالبات دموکراتیک وعده داده شده بودند؟ پس چه شد؟ چرا دیگر هیچ‌کس پیگیر آن مطالبات و برنامه‌ها نشد؟ چرا همه‌چیز با شکست دود شد و به هوا رفت؟ چون ما ملت کم‌حافظه و ناسپاسی هستیم که همه‌چیز را خیلی زود فراموش می‌کنیم؟ چون تعجبی ندارد؟ ما همان ملتی هستیم که صبح می‌گفتیم درود بر مصدق و به شب نرسیده فریاد مرگ بر مصدق شهر را برداشته بود و با این سابقه‌ی تاریخی باید هم با یک شکست فاتحه‌ی همه‌چیز خوانده شود؟

بگذارید کمی جلوتر بروم و برسم به همان آبان ماه 1386، به همان حال و هوای پیش از انتخابات مجلس و مثال دیگری بزنم. به گمانم کمتر کسی تردید دارد که «جبهه‌ی مشارکت ایران اسلامی» یکی از فراگیرترین احزاب در تاریخ پس از انقلاب بوده است. حزبی با اعضای نسبتا فراوان و ساختار تشکیلاتی منظم، یکی از معدود احزابی در ایران که لااقل در صورت ظاهرش به «حزب» به معنای دقیق آن در جامعه‌شناسی سیاسی نزدیک بوده است. به خصوص اگر با دیگر احزاب اصلاح‌طلب مثل کارگزاران یا مجمع روحانیون مبارز مقایسه‌اش کنیم که کل حزب تشکیل شده است از اعضای چندین ساله‌ی شورای مرکزی و دور و بری‌های‌شان، مشارکت حزبی بود که دفاتر استانی دایر کرده بود و در شهرستان‌ها هم عضورگیری می‌کرد. حال همین حزب فراگیر با تجربه‌ی تشکیلاتی در طی 8 سال دولت خاتمی، در آستانه‌ی انتخابات مجلس هشتم، کم و بیش هیچ حرفی برای گفتن در آن شورای ائتلاف نداشت. یعنی رسما گفته بود هر لیستی بستید بستید حتی اگر یک نفر از ما هم نبود، نبود، فقط لیست مورد تایید آقای خاتمی باشد، ما همه‌جوره پایش هستیم. یعنی شما فکر کن فراگیرترین حزب اصلاح‌طلب با بدنه‌ی جوان حزبی که پای کار همه‌جور ایده‌پردازی و تبلیغات بوده است، ایستاده بود کنار و می‌گفت هرچه شورای ائتلاف تصمیم بگیرد و آقای خاتمی تایید کند، ما رویش حرف نمی‌زنیم اصلا. به نظرتان مشارکت چرا به این‌جا رسید؟ فراگیرترین و قدرتمندترین حزب اصلاح‌طلب چطور به این‌جا رسید که هرجور سهم‌خواهی را کنار بگذارد و بشود گوش به فرمان خاتمی و دنباله‌رو باقی احزاب اصلاح‌طلب؟

به گمانم جواب در دو شکست پر هزینه‌ای است که مشارکت پیش از انتخابات 86 متحمل شده بود: شکست تحصن مجلس ششم و شکست معین در انتخابات ریاست‌جمهوری 84؛ همین دو شکست بود که آن‌ها را به عنوان تندروهای ناکامِ اطراف خاتمی بده کرد، می‌خواهم بگویم آن‌زمانی‌که آن‌ها تصمیم‌گیری بر سر مهم‌ترین تصمیم سیاسی‌شان را منوط به نظر آقای خاتمی کردند، به نظر نمی‌رسید آقای خاتمی آن‌ها را آن‌قدرها هم یارغار سیاسی‌ خودش محسوب کند.

باز البته سوال اصلی همچنان باقی است که چرا یک یا دو شکست سیاسی، این‌چنین یک حزب را به ضعف و حاشیه‌نشینی دچار می‌کند که بعد از یکی دو انتخابات تاریخ مصرفش تمام شود و به تدریج یا از صحنه‌ی سیاسی محو شود یا به همان کلونی‌های چند نفره‌ی شورای مرکزی فروکاسته می‌شود. از نظر ما پاسخ این سوال در ساختار تصمیم‌گیری احزاب اصلاح‌طلب یا همان «اجماع مبتنی بر ریش‌سفیدی» نهفته بود. معادله‌ی پیچیده‌ای هم نیست البته. انتخاب کاندیدا(های) هر حزب برای شرکت در انتخابات یکی از اصلی‌ترین و سرنوشت‌ساز‌ترین تصمیمات یک حزب سیاسی محسوب می‌شود چراکه در صورت پیروزی آن کاندیدا(ها)، اصلی‌ترین هدف حزب یعنی دست‌یابی به قدرت سیاسی محقق می‌شود و در صورت شکست نیز حزب از دست‌یابی به این هدف اصلی بازخواهد ماند. لذا تصمیم و انتخاب کاندیدا(ها) بالقوه تصمیم پرهزینه‌ای برای یک حزب سیاسی است. طبیعی است که وقتی این تصمیم تنها از سوی تنی چند از اعضای شورای مرکزی (همان اجماع مبتنی بر ریش سفیدی) انتخاب شود، هزینه‌ی شکست احتمالی هم تنها بر روی همین چند نفر سرشکن می‌شود و این است که بعد از یکی دو دوره شکست متوالی، اصلا دیگر کسی باقی نمی‌ماند که ظرفیت و توان پرداخت هزینه‌ی بیشتر را داشته باشد. بگذارید با مثال توضیح دهم روشن‌تر می‌شود.

وقتی معین به عنوان کاندیدایی با محوریت مطالبات دموکراتیک مطرح شد، در ابتدا حرف و حدیث‌های چندی شکل گرفت، اما بعد که به هر حال به عنوان کاندیدای نهایی یک جریان اجتماعی – سیاسی انتخاب شد، بخش عمده‌ای از هواداران و بدنه‌ی اجتماعی آن جریان (بخوانید شهروندانی که مطالبات دموکراتیک برای‌شان در الویت بود و من، شخصا در بیان‌شان نبودم) به حمایت از او پرداختند. برخی بیشتر و با فعالیت در ستادهای انتخاباتی، برخی کمتر و تنها با رای خود در روز انتخابات. اما وقتی معین ناباورانه در جایگاه چهارم ایستاد و شکست را در همان دور اول انتخابات پذیرا شد، بخش عمده‌ای از این هوادارانِ خسته و سرخورده شروع کردند به انتقادهای ریز و درشت از این قبیل که: «ما از اول هم می‌دانستیم که این آدم به درد این کار نمی‌خورد و حرف زدن بلد نیست و کسی به حرف‌مان گوش نکرد و الخ»، جالب حتی آن‌که کسانی که شورمندانه‌ترین هواداری‌ها را در روزهای پیش از انتخابات از او داشتند، پس از شکست، تندترین و شدیدترین انتقادات را روانه‌ی شخصیت و منش و حتی برنامه‌های کسی می‌کردند که تا چند روز پیش بر سر حمایت از او گریبان چاک می‌دادند. این ‌شد که علی‌رغم آن هواداران چهار میلیونی، بخش عمده‌ای از هزینه‌ی شکست معین بر سر خود او و همان چند نفر اعضای شورای مرکزی‌ای خراب می‌شد که با مشورت و اجماع یکدیگر (و حتی شاید با نظرخواهی‌های غیررسمی از اعضا و بدنه) معین را به عنوان کاندیدا انتخاب کرده بودند. این‌که آدم‌ها بتوانند هزینه‌ی نظر و کنش سیاسی‌شان را بپردازند و دست از فرافکنیِ‌ «تقصیر شما بود» و تحلیل‌های پساواقعیتی «من از اول هم می‌دانستم» بردارند، بیش از آن‌که به شعور و فرهنگ سیاسی و تجربه‌ی تاریخی‌شان برگردد، خیلی ساده به این برمی‌گردد که آن‌ها خود رسما و عملا در این تصمیم‌‌گیری مشارکت کنند. روی این رسمی و عملی تاکید می‌کنم چون من شخصا شاهد بودم که که حزبی مثل مشارکت بر سر انتخابات شوراها، چقدر از بدنه‌اش نظر و مشورت خواست برای انتخاب کاندیداهای شورای شهر سوم (ای‌میل‌های‌شان که از شما دعوت می‌کرد از میان این آدم‌ها لیست منتخب خود را برای‌شان بفرستید، به دست شما هم رسیده بود؟) و مثلا بچه‌های شاخه‌ی جوانان چه ذوقی داشتند بر سر توی لیست رفتن شهاب طباطبایی به عنوان کاندیدای شاخه‌ی جوانان. اما راستش این نظرخواهی‌های غیررسمی و مشورتی، هرگز نمی‌تواند جای‌گزین آن مشارکت رسمی و مستقیم در تصمیم‌گیری شود.

آدم‌ها تنها زمانی هزینه‌ی شکست یک تصمیم سرنوشت‌ساز را متوجه نظر و تحلیل اشتباه خود و نه دیگرانی مانند سران احزاب و سیاست‌مداران و که و که می‌بینند که خودشان را به عنوان یک فرد مستقیما و بدون واسطه در تصمیم‌گیری دخیل ببینند. تنها شاید به این وسیله بود که می شد مثلا هزینه‌ی سنگین شکست معین را نه فقط بر سر چند نفر اعضای شورای مرکزی مشارکت، بلکه بر روی هواداران میلیونی‌ای سرشکن کرد که برنامه‌های معین را اگر نه مطابق، لااقل نزدیک به خواست و منافع خود تشخیص داده بودند. تنها با طراحی مکانیزمی برای سرشکن کردن هزینه‌ی تصمیمات سرنوشت‌ساز بر روی بدنه‌ی اجتماعی حامیان بود که می‌شد از این آفت دیرپای توسعه‌ی سیاسی در ایران جلوگیری کرد که بر اثر آن، نه فقط تشکیلات و سازماندهی هواداران در زمان انتخابات، بلکه مهم‌تر از آن، همه‌ی آگاهی و خواست و سرمایه‌ی اجتماعی شکل گرفته در فرآیند انتخابات، به دنبال شکست یک‌شبه برباد می‌رفت و این است که مثلا امروز هیچ‌کس حتی سرفصل‌های برنامه‌ی دموکراسی‌خواهی معین را به یاد نمی‌آورد یا از تحصن نمایندگان مجلس ششم و خواسته‌های‌‌شان جز خاطره‌ای دور و مبهم باقی نمانده است.

برای این‌که آدم‌ها بتوانند فراز و فرود یک حزب و مطالباتش را نه از بیرون گود و به صورت هوادار یک‌شبه‌ی انتخاباتی، بلکه به صورت مداوم و به عنوان یک شهروند ٱگاه و مسئول تجربه کنند، یکی از راه‌ها تبدیل اجماع مبتنی بر ریش‌سفیدی به اجماع دموکراتیک بود، چگونه؟ پست بعد را بخوانید.

پی‌نوشت1: سررشته‌ی بحث از دست‌تان در نرود، داشتیم از طرحی پیشنهادی حرف می‌زدیم به احزاب اصلاح‌طلب در مورد چگونگی شرکت در انتخابات مجلس هشتم. اسمش بود «اجماع دموکراتیک و اقلیت سازمان‌یافته»، این پست داشت مشکلی را تشریح می‌کرد که بخش اول این طرح یعنی اجماع دموکراتیک در پاسخ به آن شکل گرفته بود، بخش دوم هم که بیشتر مورد علاقه‌ی من بوده و هست، برمی‌گردد به آن واقعیت بدنه‌ی اجتماعی حامیان مطالبات دموکراتیک در ایران که قشری تحصیل‌کرده و دارای سطح بالایی از فردگرایی مدرن به شمار می‌روند و همه‌ی این‌ها یعنی این‌که زیر بار رای تشکیلاتی نمی‌روند و به گفته دوستانی که از نزدیک دستی بر آتش داشته‌اند، اساسا سازماندهی این قشر اجتماعی اگر ناممکن نباشد، لااقل بسیار دشوار است. بخش دوم طرح یعنی همان بحث اقلیت سازمان‌یافته هم در پاسخ به چنین واقعیتی پیشنهاد شده بود.

پی‌نوشت2: شاید جایش نباشد حالا که در حال و هوای پاییز 86 هستیم، یک‌هو بجهیم به این تابستان گرم و تمام‌نشدنی 89، اما بگذارید در حد یک اشاره بگویم که عنوان این پست قرار بود بالای متنی بنشیند که یک‌جور هشدار زودهنگام بود به رخداد سرنوشت مشابهی برای موسوی در آینده، به این‌که حواس‌تان باشد، او یک سال است دارد بار تمام تصمیم‌گیری‌ها را یک‌تنه به دوش می‌کشد و دیر و زود دارد اما سوخت و سوز ندارد فرارسیدن زمانی‌که او بابت شکست این تصمیمات و تحقق نیافتن مطالبات و بی‌سرانجام ماندن اعتراضات، مورد شدیدترین انتقادها قرار گیرد دقیقا از سوی همان کسانی که یک روز در هواداری‌اش خیابان‌های تهران را یک‌دست سبز کرده بودند، شما که بهتر می‌دانید لاجرم آن‌کس که بالاتر نشست...

بعد ننشینید بگویید تعجبی ندارد، ملتی که مصدق را فلان، یا چرا راه دور برویم اصلا، همین خاتمی را به یاد بیاورید در یکی دو سال آخر، کسی مانده بود از هوادارانش که انتقاد تند و تیزی را روانه‌اش نکرده باشد؟ دیگر از جنبش دانشجویی و دفتر تحکیم وحدت دوآتشه‌تر و بعدها البته شاکی‌تر و منتقدتر؟ محض رضای خودتان و خدا ربطش ندهید به شعور ملی ما، یا چه می‌دانم به عملکرد طرف، اصلی‌ترین عاملش این است که تصمیمات اساسی را آن‌ها به تنهایی گرفته‌اند، ما حداکثر توی وبلاگ و روزنامه و مجله و اصلا توی دل خودمان، یک‌ نظرات مشورتی داشته‌ایم که بعد از شکست هم خیلی زود اصل‌اش را فراموش می‌کنیم و بنابر واقعیت موجود تصحیح و تعدیل‌اش می‌کنیم و به خیال خودمان از اول هم همین نظر را داشته‌ایم اصلا؛ بعد خب ما که نظر و تحلیل‌مان عیب و ایراد نداشته است، اصلا داشته است، تصمیم را که ما نگرفته‌ایم، «او» گرفته است، به تنهایی، چشم‌اش کور می‌خواست سیاست‌مدار نشود که حالا بابت تصمیماتش یک تنه مورد انتقاد و حذف قرار گیرد. این «او» این ابرانسان‌هایی که یک روز تا قله‌ی قاف بالا می‌بریم‌شان و با دیدن‌شان اشک در چشمان‌مان حلقه می‌زند و جملات بیانیه‌های‌شان را چون آیات الهام‌بخش از حفظ می‌‌خوانیم و یک‌ روز به قعر ذلت فرو می‌اندازیم‌شان که مردک ترسوی بی‌خاصیتِ فلان و بهمان، این آدم‌ها جز سپر بلای شهروندی نداشته‌ی ما نیستند، به شعور و حافظه‌مان هم ربط ندارد، تا وقتی ما در حوزه‌ی کنش‌گری سیاسی (حالا انتخابات باشد یا صادر کردن بیاینه برای یک جنبش اعتراضی یا شرکت و عدم شرکت در یک راهپیمایی یا هر چیز دیگری از این قبیل ) مشارکت جدی و مستقیم در تصمیمات اساسی نداشته باشیم، همین آش است و همین کاسه، حالا یک روز مصدق و خاتمی است، یک روز موسوی و کروبی.

پی‌نوشت3: خودم که نخوانده‌ام اما از دوستان اقتصادی شنیده‌ام که این بحث «ضرورت سرشکن شدن هزینه‌ی تصمیمات مهم و بالقوه پرهزینه برای یک جمع» بیش و بهتر از هرجا در حوزه‌ی تصمیم‌گیری در بنگاه‌های اقتصادی بزرگ مطالعه و فرمول‌بندی شده است. این‌که اگر این مکانیزم بهینه‌ی سرشکن شدن هزینه‌ی تصمیمات بر روی همه‌ی شرکا شکل نگیرد، به جای ادغام شرکت‌های موفق و شکل‌گیری غول‌های اقتصادی، ما با تجزیه‌ی مداوم شرکت‌هایی مواجه می‌شویم که به محض رسیدن به سطح خاصی از سوددهی و موفقیت، با جدا شدن شرکای اصلی، لاجرم به چند شرکت کوچک‌تر تجزیه می‌شوند. الگویی که گویا شاخص بنگاه‌های اقتصادی موفق در ایران است و البته که این انشعاب و تجزیه، نه فقط در مورد بنگاه‌های موفق اقتصادی، بلکه شاخص تجربه‌‌‌های حزبی نسبتا موفق در ایران هم هست. به‌هرحال اگر کسی در این مورد و از منظر اقتصادی و با مثال‌هایی در حوزه‌ی تصمیم‌گیری در بنگاه‌های اقتصادی، مطلبی دارد که تکمیل‌کننده‌ی بحث این پست است، من خیلی خوشحال و سپاس‌گزار می‌شوم اگر اجازه دهد در این وبلاگ و در ادامه‌ی بحث منتشر شود.